Kleine hummel, knetterdel, klojo, hakkedellehakselaar, Grovie, frikpic en Freakingdel. Het zijn woorden die allemaal verklaard worden in de Frikanpedia, het ABC van de frikandelogie.
De Frikanpedia wordt de frikandel-speciaal van ubelski, het ultieme naslagwerk over de farciminis frikandellus. De Frikanpedia stelt jouw geduld best wel op de proef. Het duurt namelijk nog wel even voordat ‘ie verschijnt. Daarom hierbij vast een paar samples.
Chocodel, Frikandel met chocolade. Chocodel en ChocoDel zijn namen die door verschillende snackbedrijven zijn gevoerd. Bij Eetwinkel BeBo in Sevenum is het een ingesneden frikandel met chocoladesaus, één van de bijzondere creaties die verkocht werden tijdens de zogenaamde Delweken in 2019. Een Vlaamse frituur in Heist-op-den-Berg voerde eveneens de chocodel. In dit geval gaat het om een overdwars ingesneden frikandel waar pure hagelslag en melkhagelslag rusten op een bedje van zoete fritessaus. Er zijn echter meer variaties van de chocodel bekend.
Deltsje, “Jou my mar in deltsje.” Zo moet je in Friesland een frikandel bestellen. Want je zegt dan namelijk vertaald naar algemeen beschaafd Nederlands: “Doe mij maar een frikandelletje”. Deltsje is dus Fries voor frikandel, best wel een beetje een koosnaampje. De term wordt niet overal in Friesland gebruikt, maar kent wel een brede verspreiding in de provincie.
Farciminis frikandellus, De frikandel stamt rechtstreeks af van de farcimen-familie, het geslacht der worsten. Om het allemaal wat interessanter te doen lijken, is een Latijnse naam verzonnen voor de oer-Brabantse frikandel. Immers, latijn is de taal van de wetenschap en de kerk. Farciminis frikandellus is dus een sterk staaltje worstenlatijn. In de volksmond houden we het bij de roepnaam frikandel. Maar de frikandel is geen doorsnee-hansworst. Worsten maakt de mensheid al eeuwenlang. Zeker al zo’n zeven tot acht eeuwen, maar waarschijnlijk veel langer. Worsten zijn vaak gemaakt van restvlees dat geperst wordt in een velletje. Vroeger was dat darmvel, maar tegenwoordig zijn het doorgaans behandelde darmen of kunstmatige velletjes.
Bekende exponenten van de familie worst, de farcimen dus, zijn de knakworst, de braadworst en onze eigen onvolprezen Gelderse rookworst. Allemaal hebben ze een velletje. Maar de frikandel dus niet en mede daarom is hij een bijzonderheid. Derhalve verdient hij/zij zonder meer een Latijnse naam.
De Engelstalige Wikipedia schrijft over de frikandel: “A deep fried skinless minced meat sausage.” Dus zegt Wikipedia vrij vertaald: “Een gefrituurde huidloze worst met gehakt vlees.” Betere ware: “Een diepgefrituurde huidloze worst met gehakt vlees cq kipseperatorvlees, meel en kruiden.” Schrijver dezes is verantwoordelijk te stellen voor zowel de benaming farciminis frikandellus als (sinds circa 2000) de voorkeurspelling van frikandel met de n van Nico.
Frikandellen Freddy, Bijnaam van amateurvoetballer Freddy de Grooth. In november 2019 maakte de destijds 36-jarige De Grooth zijn vijfhonderdste goal in het amateurvoetbal. Hij is hiermee topscorer aller tijden en staat zelfs boven de Friese voetballegende Abe Lenstra. Vanwege zijn voorliefde voor onze nationale snack, kreeg De Grooth de bijnaam Frikandellen Freddy.
Frikandellenindex, Om de prijsverhogingen tussen 2000 en 2025 inzichtelijk te maken, ontwikkelde televisiezender RTL-Z de Frikandellenindex. In 2000 kostte een frikandel ongeveer 89 eurocent en was een modaal inkomen bijna 25.000 euro. Voor dit geld kon de consument ruim 28.000 frikandellen kopen. In 2025 ligt de prijs van een frikandel op 255 eurocent gemiddeld en is een modaal inkomen 46.500 euro, aldus RTL-Z. De consument kan in 2025 omgerekend slechts ruim 18.000 frikandellen voor zijn hele inkomen kopen. Conclusie van RTL’s Frikandellenindex: “De Nederlandse consument is er 10.000 frikandellen op achteruit gegaan tussen 2000 en 2025.”
Frikantet, Benaming van een kroket die gevuld is met frikandellenvlees. Niet te verwarren met firkantet, want dat is Zweeds voor vierkant. De frikantet bestaat niet echt, maar slechts als papieren woord. Het Algemeen Dagblad muntte frikantet in zijn lingo van potentieel nieuwe woorden van 2025. Dit deed het in de uitgave van 28 december 2024. Overigens bestaat een soortgelijke snack sinds jaar en dag onder de naam krodel.
Frikpic, De dickpic stond in 2022 royaal in de belangstelling als synoniem voor piemelportret. In de weken voorafgaand aan Nationale Frikandellendag op zaterdag 4 februari bracht dit platform Frituurwereld op het idee om lezers om afbeeldingen te vragen van hun frikandelcreaties. Gevraagd werd dus om frikandelfoto’s ofwel frikpics. Zowel professionals als hobbykoks werden opgeroepen frikpics te maken van hun eigen en/of favoriete frikandelgerechten. Het vakplatform ontving vele tientallen inzendingen. Naar aanleiding van het persbericht met de oproep van Frituurwereld, schreven onder meer magazine Linda, Algemeen Dagblad en Metro over de frikpic.
Promofoto frizwamdel, Hogeschool Delft 2022.
Frizwambel, De frizwamdel is een plantaardige frikandelvariant, gemaakt van oesterzwammen die op koffiedik worden gekweekt. Het is een vinding van Friturum, een studiebedrijf van vijf studenten van Hogeschool Inholland in Delft, opleiding Food Commerce en Technology. De frizwamdel is geschikt voor bereiding in de frituur en de Airfryer. De term frizwamdel is gemunt door studente Femke van Kooten. In januari 2023 schrijft onder meer Algemeen Dagblad over de frizwamdel.
Hoelahoela, Beroemd regionaal frikandellengerecht van de Achterhoekse bakker Te Nijenhuis. De bakker in de buurtschap Rekken verkoopt de hoelahoela in de jaren 1970 van de vorige eeuw via een loket aan de zijkant van zijn bakkerij. Hoelahoela is een bakje friet met in plakjes gesneden frikandel erover. De hoelahoela wordt doorgaans geserveerd met ketchup en mayonaise. Aan een latere herintroductie van de hoelahoela gaat een brede volksraadpleging vooraf. Als in 2007 een nieuwe snackbar zijn deuren opent in Rekken, blijkt namelijk uit onderzoek dat de klanten graag de hoelahoela terug willen op het menu. Treurig maar waar, de glorieuze comeback is van korte duur. Wel staat in 2012 de hoelahoela ter gelegenheid van een eenmalig nostalgisch popevenement opnieuw op het menu in een Rekkens horecabedrijf.
Hybride frikandel, Frikandel met geringer percentage vlees, ontwikkeling die in de jaren 2024-2025 op gang komt. Het vleesgehalte wordt hierbij teruggebracht van circa 75 procent naar circa 60 procent. Formeel is de hybride frikandel onderdeel van duurzaamheidsbeleid (minder vlees betekent afnemende uitstoot van koolstoffen). Secundair zullen ongetwijfeld prijsmotieven een rol spelen. Door de algehele inflatie is ook de frikandel duurder geworden: groothandels willen graag goedkopere snacks in hun assortiment. Snackmaker GoodLife Foods (Beckers) is met zijn less meat frikandel een voorloper bij de hybride-snacktrend.
Overigens is de frikandel van oudsher feitelijk al een hybride snack. Hij bestaat gemiddeld voor hooguit driekwart uit vlees, naast meel en kruiden. Doorgaans is sprake van ruim 50 procent kiprestvlees en hooguit ruim 20 procent varkensspek. Varkensspek is niet alleen een smaakmaker, maar ook bedoeld voor de stevigheid. Om de frikandel steviger te maken werd voorheen normaliter paardenvlees gebruikt.
Foto: Klojo, Facebook cafetaria Borst in Wezep 2018.
Klojo, Frikandelgerecht dat cafetaria Borst in Wezep in 2014 ontwikkelt. Het dankt zijn naam aan “geklooi in de keuken”. De basis van de klojo is een reguliere frikandel. Die wordt omwikkeld met plakken spek, vervolgens gepaneerd en belandt daarna in de frituur. Een check van het assortiment anno 2022 levert op dat cafetaria Borst nog altijd de nodige huisgemaakte snacks heeft, zoals het BB’tje, een kruising tussen de gehaktbal en de frikandel. De klojo wordt periodiek als tijdelijke actiesnack gevoerd. Een vergelijkbaar frikandelgerecht is de spekadel van cafetaria Snack-Koning in Venray. De spekadel wordt echter niet gepaneerd. De frikandel wordt gerold in twee plakjes ontbijtspek en gaat vervolgens (met twee prikkers erin) in de frituur. De Venrayse snackbar voert de spekadel al zeker sinds 2016 in zijn assortiment. Chilisaus wordt aangeraden als bijpassende smaakmaker.
Playboy, De playboy is één van de vele extra lange edities van de frikandel. De playboy wordt vooral aangetroffen in Vlaamse frituren. Bij onze zuiderburen kent men ook de variant playboy speciaal. “Een echt Belgisch product met een vleugje look,” aldus een slogan, ofwel knoflook. Hoewel we de playboy breder aantreffen, is hij vooral populair in de regio Kempen. In België wordt de playboy echter vooral gezien als een variant op de eigen worsttrots de cervela. Een playboy van hoge kwaliteit is gerookt op beukenhout.
Slag bij de Zuyderzeehut, Wie eet er de meeste frikandellen? Eetwedstrijden met frikandellen werden in de loop van de decennia een fenomeen op zich. 1995 is het jaar dat, voor zover bekend, de eerste kampioenschappen frikandellen eten zijn gehouden. Het gaat er hierbij simpelweg om zo veel mogelijk frikandellen in korte tijd te verschalken. Het vermeend eerste Nationaal Kampioenschap Frikandellen Eten is in 1995 bij cafetaria De Zuyderzeehut in Nagele gehouden.
Stuitertest, Een frikandel moet bouncy zijn. Aldus de vaktaal van de vaderlandse frikandelindustrie. Springerig is de letterlijke vertaling van bouncy. Een frikandel moet dus springerig zijn. Het betekent dat een frikandel, vanzelfsprekend in ontdooide toestand, nadat hij is voorgegaard in de fabriek een beetje moet stuiteren als je hem op een tafel gooit. Echte frikandelpuristen onderwerpen voorgegaarde frikandellen dan ook wel aan een stuitertest.
Supergroover, De supergroover is een frikandel die in 2010 door fabrikant Van Lieshout op de markt is gebracht. Het gaat om een 22 centimeter lange grove frikandel met ingebouwde stukjes ui. De korte heldere slogan waarmee de supergroover op de markt werd gebracht was dan ook: “Supergroover. Uitjes Inside”. De supergroover past in de trend van frikandelverlenging die ook soortgenoten opleverde als de lange lummel, de doelpaal, de mammoet en de fricabel.
Via Frikandella, Variatie op Via Gladiola. Dat is de aankomststraat van de jaarlijkse Nijmeegse wandelvierdaagse. Lopers worden er op de slotdag met gladiolen en andere bloemen behangen. Echter, Via Frikandella verwijst naar de Franssenstraat in het dorpje Vianen bij Nijmegen. Daar kunnen wandelaars tijdens de vierdaagse een gratis frikandel snaaien. Dankzij sponsoring worden honderden frikandellen uitgedeeld. In 2022 zeggen de initiatiefnemers in dagblad De Gelderlander: “De Via Frikandella? Die moet net zo groot worden als de Via Gladiola.”
Voorspeldel, Frikandellen die tijdens het EK Voetbal van 2024 voorspellen of het Nederlands elftal een wedstrijd wint of verliest. In de hoofdrol: twee bakmandjes met frikandellen. Een mandje met de Nederlandse vlag er boven, en een mandje met de vlag van de tegenstander. Winnaar: land met het mandje waarin de frikandel het eerst komt boven drijven. Video’s over het voorspeldelspel werden gepost op het TikTok-account van frituurformule Kwalitaria. De filmpjes kregen miljoenen views.
Meer snackzaken: Calvénisme
De bijgaande foto maakte ik in de frikandellenfabriek van Beckers in het Belgische Bocholt. Uit een grote stopmachine komt de emulsie van vlees, meel en kruiden waaruit uiteindelijk de frikandellen worden gevormd.