Hoe koninklijk is de frituur?
Koningsdag is een snacksnaaidag bij uitstek. Maar ook de rest van het jaar vloeit veel frietvet en frituurolie door de aderen des volks. Ja, onze koning en koningin mogen zich verheugen dat ze aan het hoofd staan van een nationale frituurfolklore van belang. Wat heeft ons koningshuis met de frituur?
Klein ABC van Snacks van Oranje.
Aardappel. Zie: Koninklijke aardappel.
Cora van Mora. Dat de huiskleur van ’s lands grootste snackverschaffer Mora oranje is, mag geen toeval heten. Al staat Limburg van oudsher niet bekend als het meest oranjeminnende wingewest, Mora ontpopt zich vanuit slagerij Mourmans in Maastricht tot het officiële Frituurhuis van Oranje. Eind 1989 zwengelt het nieuwe boegbeeld Cora van Mora een traditie aan. Met grote letters staat het in De Telegraaf geschreven: “Cora van Mora biedt koningin eerste kroket aan!” Vanaf dat moment paradeert een lookalike van Willem-Alexanders moeder met enige regelmatig in Mora’s campagnes. Het is een commerciële traditie die net als het koningschap overerfbaar is. Nadat Beatrix plaats maakt voor haar zoon, lanceert Het Frituurhuis van Oranje snackcampagnes rond koningsdag. Zo staan in 2016 de ovenbitterballen van Mora centraal. Op de melodie van het vaderlandse volksliedje Oranje Boven prijst Cora de doorluchtige balletjes van oranje aan als de ultieme koningsdagsnacks.
Dungelmann. Koninklijk is de kroket van slagerij Dungelmann, sinds 1861 gevestigd aan de Hoogstraat in Den Haag. Van oudsher hofleverancier, sinds 2013 Hofleverancier met officiële koninklijke goedkeuring en dus een Hoofdletter H. Op een koopzondag verkocht de slager aan het einde van de twintigste eeuw met gemak 2500 stuks van zijn kroketten. Omdat de productie in eigen huis teveel van het goede werd, liet Dungelmann zijn kroketten op een goed moment op receptuur maken bij de snackfabriek van Ad van Geloven in Tilburg.
Willem Alexander, toen nog de ongekroonde koning, zei eens in een interview dat ze hem ’s nachts voor een Dungelmann mogen wakker maken. Enfin, we mogen aannemen dat onze koning placht te spreken van een croquette en niet gewoontjes kroket zegt. Volgens welingelichte kringen worden frietjes en kroketten trouwens doorgaans ambachtelijke bereid in de paleiskeuken. Volgens kookmagazine Delicious maakt paleiskok Willem-Pieter van Dreumel met enige regelmaat kroketten voor de vorsten. Zie ook: koningskroketten.
Dunne frieten. In frietstad Breda opent Zijne Majesteit in het najaar van 2025 een giga vrieshuis. Hier vinden onnoemlijk veel kilo’s diepgevroren patat-friet ijskoud onderdak. De patatpers grijpt deze gelegenheid natuurlijk aan om koning Willem-Alexander een prangende frietvraag te stellen. Wat heeft Zijne Voorkeur? Ranke Frans-Amerikaanse frietjes? Dikke Vlaamse fritten? Of de vaderlandse snijmaat van circa 10 millimeter?
Het Hoge Woord komt er na wat dralen uit. Onze vorst geeft bij de opening van het vorstelijke magazijn te kennen: Hij prefereert dunne french fries, liefst kaarsrecht gesneden. We nemen aan dat hij de Amerikaanse frietjes van circa 7 millimeter bedoelt, niet de fiere vaderlandse snijmaat. In elk geval, de koning laat in Breda weten dat hij weinig goesting heeft aan heel dikke patat-frieten of krulfrietjes.
In hoeverre bij de aversie voor dikke Vlaamse frieten zijn familiegeschiedenis meespeelt, is van officiële zijde niet meegedeeld. Willem-Alexander der Nederlanden weet natuurlijk maar al te goed dat voorganger Koning Willem de Eerste in 1830 lijdzaam moest aanzien hoe Vlaanderen en de rest van België zich van Nederland afscheidden.
Eierbal. Het jaarlijks popfestijn Eurosonic Noorderslag in Groningen kun je langzamerhand wel het Eier Bal van de Europese Poprock noemen. Dit Europese festival trekt jaarlijks meer dan 40.000 bezoekers, onder wie ongeveer drieduizend professionals in de poprock business. Sinds de erfgoed-erkenning van de eierbal in 2017, is een bezoek aan Eurosonic Noorderslag welhaast niet compleet zonder het verschalken van deze Groningse frituursnack.
In januari 2026 opent koningin Máxima de veertigste editie van Eurosonic Noorderslag. Nou is natuurlijk de grote vraag: heeft zij bij deze gelegenheid volgens de festivaltraditie een erfgoedelijke eierbal gegeten? Schrijver dezes, zelf een getogen Stadjer, ligt er wakker van dat hij het antwoord niet kent. Wel weten we dat de majesteit heeft meebewogen tijdens een akoestisch gespeelde vertolking van Abba’s song Dancing Queen.
“Patat-friet, regelen we eventjes…”
Friet voor kampioenen. Tien keer goud. Daarmee keerden de schaatsers en shorttrackers huiswaarts na de Olympische Spelen van 2026 in Milaan. Twee dagen na afloop van de spelen, worden de kampioenen ontvangen op Paleis Noordeinde in Den Haag. Op Radio 538 geeft medaillist Jorit Bergsma vlak voor het bezoek (nogmaals) te kennen dat hij verschrikkelijk veel zin heeft in friet mèt. Dat is niet tegen koninklijke dovemansoren gezegd. Koning Willem Alexander onthaalt de sporters met goud-bruin gebakken patat-friet. Als de lakei aan komt schrijden met de traktatie, zegt onze vorst: “Jorit had erom gevraagd. Regelen we eventjes. Ja ja, als je ’t wilt kan je ’t krijgen.”
Frikandel hurra, hurra, hurra. Bij een staatsbezoek aan onze oosterburen in 2021 spreekt de Duitse bondspresident Willem-Alexander toe met woorden die getuigen van ongenadig veel wijsheid en eruditie. Onderwerp is de snackfolklore van het laaggelegen koninkrijkje aan de Noordzee. Nederlandse friet en frikandellen zijn voor die Deutschen nicht zu versmaden, memoreert de bondpresident in al zijn Germaanse wijsheid ten overstaan van onze koning. Welke woorden spreekt bondspresident Frank-Walter Steinmeier letterlijk bij deze gelegenheid in Berlijn? Nou, in de richting van Willem-Alexander en koningin Màxima bewierookt hij de snacks van Oranje. Namens al zijn 83 miljoen onderdanen, inclusief die van het Huis van Dillenburg, debiteert Steinmeier welhaast plechtstatig: “Gebakken vis, frietjes en frikandellen zijn gewoon onmisbaar.”
Voor koningin Máxima smaakt de frikandellauwering van de bondspresident naar meer. Vier jaar na het bezoek aan Steinmeier gaat zij op excursie bij een horecavakschool in Houten. Máxima zet linea recta koers naar het Frituurcollege van de school. Daar bereiden de studenten op ambachtelijke wijze frikandellen. Onze koningin wordt uitgebreid bijgespijkerd over de ingrediënten die de leerlingen verwerken in de snack des vaderlands.
Frikandellenstad. Volkskrant-columnist Bert Wagendorp doet vooraf al een dringende en dwingende oproep aan onze koning: “Laat WA daar in godsnaam een frikandel wegwerken, de uitvinding waar Dordrecht trots op is.” Koningsdag 2015 brengt de vorstelijke familie door in frikandellenstad Dordrecht. In 1954 turnde slager Gerrit de Vries in de stad zijn gehaktbal (frikadel) om tot een worst (frikadel). Het was slager Jan Bekkers uit Deurne die vier, vijf jaar later de industriële frikandel met de N van Nico maakte zoals we hem nu nog spellen.
Hoe het zij, de frikandel was onderdeel van deze eerste Koningsdag volgens een nieuw concept. Niet langer koekhappen meer, maar frikandellenassen. Vorsten.nl laat ons weten: “Het koninklijk gezelschap genoot van de frikandellen en bekeek de uitstallingen, maar de toeschouwers wilden liever op de foto met de Oranjes.” De Nederlandse Omroep Stichting schrijft: “Delicatessen als Oranjelikeur, paardenworst en de Dordtse frikandel kunnen rekenen op de koninklijke belangstelling.”
Frituurvet. Er bestaat Koninklijk Frituurvet. Een frietzaak die getooid is met de officiële titel Koninklijk is er daarentegen nog niet. De voordracht voor deze titel verloopt via de burgemeester. Maar de koning moet de toekenning uiteindelijk ondertekenen. Bedrijven komen voor het predicaat in aanmerking als ze 100, 125 of 150 jaar bestaan én een onberispelijke reputatie hebben.
Oude frietzaken als Schraven en Christ in Breda, maar ook Reitz in Maastricht moeten nog even geduld hebben. Maar Koninklijke Frieten, dat gaat er zeker en vast een keer van komen. Indirect is trouwens ’s lands grootste frietmaker Aviko koninklijk, ook al is het bedrijf pas in 1962 opgericht. Moederbedrijf Royal Cosun is namelijk Koninklijk.
Wèl zijn er al langer Koninklijk frituurvetten én Koninklijke snacksauzen. Sinds 1988 al zijn de sauzen en vetten van het merk Romi Koninklijk. Het bedrijf in Heerenveen dat ze maakt, luistert dan ook naar de naam Royal Smilde. Najaar 2025 krijgt ook Remia in Den Dolder het predicaat Koninklijk. Zowel de frituurolie, frituurvet als de fritessaus, mayo, ketchup, currysaus en zelf satésaus van het familiebedrijf zijn dus nu koninklijk.
Koninklijke snacks zijn eveneens beschikbaar. In de loop van de jaren krijgen namelijk tientallen slagerijen en bakkerijen een kroon op hun merk. Daar zijn vast zaken bij die snacks maken als het frikandelbroodje, braadworsten, kroketten en saucijzenbroodjes. Ja, indirect bestaat de Koninklijke Frikandel dus eigenlijk al, maar dan wel vermomd in bladerdeeg.
Het Kleinste Friteswinkeltje. Aan de Papestraat in Den Haag huist sinds 1974 in ’t Kleinste Winkeltje frituurzaak Het Kleinste Friteswinkeltje. Elf vierkante meter, groter is het niet. De frietwinkel grenst zo’n beetje aan de tuinen van werkpaleis Noordeinde. Als de ramen in de zomer op een kier gaan, prikkelt het odeur van de frituur bij wijze van ruiken de vorstelijke neuzen.
In een tijd dat Willem-Alexander nog kroonprins was, vroeg ik toenmalig eigenaar Richard Sa of de koning to be ooit bij hem patates-frites heeft gehaald. Sa gaf toen voor een verhaal in vakkrant Snackkoerier als antwoord: “Willem-Alexander komt wel eens voorbij, dan gaat hij naar de boekenzaak verderop. Maar bij mij is hij nog nooit geweest. Het Koninklijk Huis laat trouwens altijd alles ophalen. Ik heb hier wel eens mensen van de beveiliging die bestellingen doen. Dus, wie weet, misschien eet Willem-Alexander mijn frites wel.”
Koningsbitterbal. Toprestaurant Valuas in Venlo ontwikkelt in 2018 de Koningsbitterbal. Als ode aan onze vorst. Ter gelegenheid van Koningsdag. De vegetarische Koningsbitterbal steekt vanzelfsprekend parmantig in knaloranje paneer. De vulling is gemaakt van Hokkaido-pompoen. Deze vrucht getuigt van nature al evenzeer bij uitstek van onverhulde oranjegezindheid. Verder is de Koningsbitterbal verrijkt met oud-Hollandse specerijen powered by the VOC. Zoals daar zijn koriander, cayennepeper, witte peper en gember. Voor de frisse afbeet is een vleugje sinaasappel toegevoegd. Kan het oranjeger? Volgens Valuas’ meesterkok Eric Swaghoven beschikt zijn Koningsbitterbal over een krokante bite. Volgaarne voegen wij toe dat vanzelfsprekend sprake is van een krokante beet van het elegante soort.
Trouwens, over koninklijke bitterballen doet een fraaie anekdote de ronde. Na de Olympische Spelen in Sydney, voelt onze majesteit, als titularis tevens Heer van mijn werkplek Bredevoort, zich wat flauwtjes. Eenmaal aan boord van het koninklijke vliegtuig terug op weg naar zijn royale territorium, laat hij daarom snel na het opstijgen een vorstelijke portie bitterballen aanrukken.
Een sterk staaltje airfrying avant la lettre.
Koningskroketten. “De kroket is de Nederlandse koning der snacks. Knapperig en romig tegelijk heeft hij een ideale constitutie.” Dit pende culinair publicist Johannes van Dam neer in zijn standaardwerk De Dikke Van Dam. Sowieso heeft de kroket een koninklijke status. In kookboek Le Cuisinier Royal et Bourgois van François Massialot (1660-1733) vinden we de oudste kroketrecepten.
Adellijke koks kokkerelden er in de zeventiende eeuw vrolijk op los. Van Dam denkt te weten welke kroket de Franse Zonnekoning Louis XIV als eerste kreeg voorgeschoteld. Het was een koningskroket gevuld met ingrediënten als zwezerik, maagjes van pluimvee, truffel, paddenstoelen, room en roomkaas.
In ons land werd koning Willem de Eerste (1815-1840) met kroketten verwend. De kok van onze eerste koning publiceerde als eerste een breed gedeeld Nederlands kroketrecept. Het werd gepubliceerd als bijlage van een invloedrijk, eigentijds kookboek van culinair auteur Maria Haezebroek.
Naast koningskroketten zijn er kroningskroketten. De Amsterdamse eetsalon Van Dobben beleeft op 6 september 1948 een absolute topomzet. Het is de dag dat prinses Juliana haar moeder Wilhelmina als koningin opvolgt. Op de kroningsdag verkoopt Van Dobben een recordaantal van 12.000 broodjes kroket.
Koninklijke aardappel. Zeg je friet, dan is de aardappel nooit ver weg. Sinds het kroningsjaar van Willem-Alexander, wordt in aardappelland Nederland elk jaar een Koninklijke Aardappel gekozen. Het is een traditie die is ingesteld tijdens een bezoek dat de koning en koningin Máxima in 2013 brachten aan aardappelhoofdstad Emmeloord. Jaarlijks rond de oogsttijd in het najaar, biedt een ander aardappelhuis een Koninklijke Aardappel aan bij het koninklijk huis.
Nee, Willem-Alexander en Máxima gaan hiervoor niet steeds opnieuw op bezoek in Emmeloord. De aardappelbranche is initiatiefnemer, de burgemeester van de gemeente Noordoostpolder neemt desgevraagd de koninklijke honneurs waar. Najaar 2022 is aldus de Nirvana van aardappelhuis Agrico gebombardeerd tot Koninklijke Aardappel van het jaar. De Nirvana is een echte frietaardappel, en dit doet de frituurlander natuurlijk deugd. De Nirvana heeft een hoog zogenaamd onderwatergewicht en bevat dus veel droge stof. Dat maakt hem uitermate geschikt voor het hete sop van de frituur. De royale pieper is bovendien volgens Agrico uitstekend gewapend tegen aardappelziekten.
Na 2022 heb ik geen koninklijke aardappelen van belang meer kunnen waarnemen. Is deze mooie traditie in onze piepermonarchie wellicht afgeschaft? Ik ga toch nog eens mijn licht opsteken in Emmeloord.
Koninklijke vetten, sauzen en snacks. Zie: frituurvet.
Krokettenkunst. Op Koningsdag 2024 bezoekt het koningspaar Emmen. De route voert langs een kraam van de ambachtelijke snackmaker KrokettenKunst, het bedrijf van kroketkunstenaars Rien en Robby Prinsen. Robby heeft speciaal voor Máxima een chimichurri-kroket gecomponeerd. Chimichurri kent veel varianten. De smaak van KrokettenKunst is gebaseerd op de fris-zurige en kruidige saus die vaak bij gegrild vlees wordt geserveerd, onder meer in Argentijnse steakhouses. Als vleescomponent verwerkte Prinsen in het salpicon rundvlees van het Black Angus-ras. De koningin laat zich Prinsens chimichurri-kroket goed smaken. Haar commentaar: “Smaakt heel goed, is heel lekker.” Manlief houdt zich aan de regels van croquette-etiquette: hij slaat de krokante bite voornaam maar beslist af.
Màxima. Màxima is een snack die cafetariahouder Wim Verdoorn uit Den Bosch eind 1999 ontwikkelt. Verdoorn is bij het bedenken van de snack geïnspireerd door koningin in wording Màxima, de ongehuwde wederhelft van de toenmalige kroonprins Willem-Alexander. Màxima is een grote speklap. Zij is gepaneerd in oranje paneermeel, hoog en adellijk op smaak gebracht met Argentijnse kruiden.
De oranje speklap wordt enkele maanden later nog gevolgd door een andere naar Màxima vernoemde snack. Het gaat om de Màxima-kroket. Zij is een reuzenkroket van 150 gram, gemaakt door cafetariahouder Louis de Heer in Winterswijk. Ook fabrikant Van Oers in Boxtel vernoemt een snack naar Màxima. Ja, onze latere koningin krijgt een driewerf frituurwarm welkom in haar tweede vaderland.
Wereldslagerij Schell in Rotterdam bestaat sinds 1796. Schell heeft de ambachtelijke Maxima-worst in zijn assortiment. Schell schrijft over de worst op zijn website: “Hij is geïnspireerd op de Argentijnse keuken en bevat witte wijn en peterselie. Hij is vernoemd naar onze koningin. Door de worsten eerst langzaam te verhitten en daarna te bakken, blijft het vlees sappig en vol van smaak.”
Nassen. Nassen ofwel nasjen staat te boek als plat Amsterdams. Maar feitelijk is het joods Amsterdams. De letterlijke betekenis is eten. Maar vaak wordt het gebruikt om snaaigedrag te duiden. Zodoende zou je nassen een ouderwets woord voor snacken kunnen noemen. Voormalig koningin Beatrix nast ook. Zij hapt in het zicht van gans haar volk tijdens de Koninginnedag van 1995 in Urk zomaar op straat een visje weg. Pakweg twintig jaar eerder zou daarvan zeker nog schande zijn gesproken. Op straat eten gaf destijds geen pas. Zeker niet als je van goeden huize kwam, zoals de Oranjes. Ja, het volk snackte vroeger wel eens in het openbaar. Maar men duidde dat nog niet als zodanig aan. Op het Amsterdamse Amstelveld snackte je niet, begin vorige eeuw, maar je nasjte. Beatrix doet dit die bewuste dag in Urk heel parmantig met haar pinken omhoog. De uiteinden van het visje van de Urker afslag vingertopt zij keurig en met koninklijke gratie tussen duim en wijsvinger.
Nationaal Snack Handboek. Misschien las ik het ooit ergens. Misschien vertelde de Majesteit het zelf eens tijdens een mediagesprek. Hoewel hij ongetwijfeld ook gewoon googelt en Wikipedia raadpleegt, beschikt hij over kasten vol encyclopedische naslagwerken. Het lijkt mij zeer wijs. Altijd handig als Men zich wil inlezen voorafgaand aan een werkbezoek. Wellicht levert het bovendien inspiratie op voor speeches.
Het doet mij deugd u ervan te verwittigen dat niet ondenkbaar is dat mijn eigen Nationaal Snack Handboek tussen de naslagwerken in de majesteitelijke bibliotheek staat. Het is een bescheiden werkje dat zich eenvoudig in een uitsparing tussen een stel kloeke boeken laat placeren. Mijn snack-ABC heeft een oranje omslag. Ook het rood-wit-blauw ontbreekt op de cover niet. Het zijn de kleuren van een vlaggetje dat in een frikandel is geprikt.
Ik stuurde onze koning mijn boekje als een presentje voor zijn 50ste verjaardag. Het deed mij deugd een bedankje te ontvangen van de Dienst van het Koninklijk Huis. “Zijne Majesteit de Koning spreekt zijn hartelijke dank uit voor de vriendelijke gelukwensen die hij ter gelegenheid van zijn verjaardag mocht ontvangen.”
“Ketchup is zo Amerikaans…”
Nationale Orde van de Gulden Puntzak. Is het denkbaar dat onze koning zijn broer Constantijn aanmoedigt om beschermheer te worden van de Vaderlandse Frituur? De broer van de Belgische koning vervult deze functie namelijk wel. Prins Laurent. Volgaarne draaft hij in 2021 op om in Brugge het standbeeld De Frieteter te onthullen. Hiermee opent hij en passant de jaarlijkse Week van de Friet. “Ik eet frieten het liefst met mayonaise, omdat dat ook van hier is. Ketchup is zo Amerikaans,” zegt Laurent volgens de media bij deze gelegenheid.
Vier jaar eerder tekent de prins bovenin het Atomium in Brussel reeds een oorkonde van brancheclub Navefri. Doel: de Belgische frietkotcultuur erkend krijgen als nationaal erfgoed. En deze missie slaagde nadien. Ja, prins Laurent ziet frieten graag. Laurents inzet voor de fritten is door de brancheorganisatie reeds in 2017 beloond en bekroond. Navefri benoemde hem namelijk tot groot-officier in de Nationale Orde van de Gulden Puntzak. Majesteit, houdt prins Constantijn van patates-frites?
Oranje fritessaus. Vrijwel alle sausmakers van belang hebben het in hun assortiment. Fritessaus en/of mayonaise die zo oranje is als een sinaasappel uit Orange. De oranje saus wordt door marketeers ingezet rond Koningsdag. Maar ook én vooral als het nationale voetbalelftal erop uittrekt om ergens in Europa of de wereld nèt geen kampioen te worden. Het steekt mij een beetje dat ik niet kan melden wie als eerste op de proppen kwam met oranje fritessaus. Naar mijn idee was stationssnackbar Smullers er in elk geval vroeg bij.
Revolutiefriet. De taferelen van burgeroproer bij paleis Noordeinde op Prinsjesdag 2022, doen onwillekeurig denken aan het begin van de Franse Revolutie. Boze burgers bestormen op 14 juli 1789 de kasteelgevangenis Bastille in Parijs. In de jaren daarna koelen de Fransen hun woede op de rijke adel overal in hun land. Ze verjagen adellijke families uit hun vele honderden kasteeltjes. Het betekent ook dat veel paleiskoks zonder werk komen te zitten. Na de teloorgang van de Franse adel moeten de adellijke keukenprinsen dus elders emplooi zoeken. Ze starten eethuisjes die wij restaurants zijn gaan noemen.
Ook het ontstaan van friet lijkt nauw verbonden met de Franse Revolutie. Fransen waren lang niet heel erg verzot op aardappelen. Dit verandert als het Franse volk honger lijdt, vlak voordat de revolutie uitbreekt. De Franse apotheker Antoine August Parmentier laat in Parijs aardappelen verbouwen op een stukje koninklijke grond. Om de nieuwsgierigheid te wekken bij de Parijzenaars, laat de apotheker het aardappelveld bewaken door soldaten. Dat trekt immers de aandacht. Hongerige onderdanen roven aardappelen en gaan ze eten. Rond Pont Neuf verkopen gewezen adellijke koks korte tijd later voor het eerst stukken gebakken aardappel. Is friet als streetfood ontstaan door opstand tegen de adel?
Sauzen. Zie: frituurvet.
Smulpaap. Smulpaap is in de grond van de zaak een scheldwoord. In tijden dat in ons land het protestantisme van de grond komt, wordt met dit woord verwezen naar vermeend volgevreten dienaren van de pralerige kerk van Rome. Het is dus vanuit historische perspectief pikant dat prinses Màxima, van huis uit katholiek, een officieel bezoek brengt aan snackbar De Smulpaap in Vlissingen. In 2010 doet ze dat, drie jaar voordat zij koningin wordt. In haar functie als lid van de Raad van Microfinanciering schrijdt de prinses over de drempel van het snackdomein van friturist Said Farahi in de Zeeuwse havenstad.
Farahi wordt begeleid door MicroStarter Zeeland. Màxima wil als pleitbezorgster van deze financieringsvorm voor kleine neringdoenden alles weten over zijn microkrediet. Of zij en passant een bitterballetje verschalkt in De Smulpaap, vertelt het verhaal niet. Bekend is wel dat Màxima tijdens haar geheime introductieprogramma in ons land kennismaakt met onze krokante vaderlandse borreltapas.
Negen jaar na de visite bij De Smulpaap, bezoekt Máxima in Islamabad, Pakistan de snackbar van ondernemer Ishtiaq Khan. Hij verkoopt friet, frisdrank en samosa’s, kleine piramidevormige flenssnacks. Máxima bespreekt met Khan zijn ervaringen met het mobiele betalingssysteem EasyPaisa.
Snackfari. Zelf spreekt onze koning in juni 2025 desgevraagd van een snackfari. Website Shownieuws.nl bezigt de lange versie van het woord: snacksafari. Hoe het zij, met een groep vrinden, bekenden en kinderen maken koning Willem-Alexander en koningin Máxima een recreatieve schranstocht langs verschillende snackzaken in een stad. Uit de koninklijke toelichting krijg je de indruk dat de snackfari al meerdere edities heeft gekend. Maar in dit geval van lekkage naar de media is sprake van een snacksafari in Rotterdam. Desgevraagd maakt de vorst in een perstoelichting gewag van “een leerrijke ervaring”.
Het gezelschap frequenteerde onder meer De Ballentent. De zaak van René Keehnen aan de Parkkade is beroemd vanwege zijn gehaktballen. Omdat het druk was, verschalkte onze vorst aan een statafel op het terras een biertje en een bal. Op sociale media circuleert verder een video van een bezoek aan Jaffa Shoarma in Rotterdam. Algemeen Dagblad laat Yakup Gunbulut van Jaffa Shoarma aan het woord. Gunbulut zegt: “Ondanks de drukte heeft hij netjes gewacht. Wat eigenlijk best gek is: hij is gewoon de koning van het land. Hij wilde de authentieke, originele kapsalon waar wij bekend om staan. Met een colaatje erbij.”
Over het Rotterdamse snackgerecht gesproken. In het eerste jaar van zijn koningschap opende Willem-Alexander de nieuwe stationshal van Rotterdam CS. Die gaat door het leven onder de bijnaam Station Kapsalon.
Snacks. Zie: frituurvet.
“Zegt u patat of friet majesteit?”
Vertrouwelijke friet. De Rijksvoorlichtingsdienst wil het bevestigen noch ontkennen. Maar koningin Máxima zegt friet tegen patat. Dit bevestigt zij zelf in een vertrouwelijk gesprek tijdens de vrijwilligersdag NLdoet, begin 2025 in Katwijk. Het is de 29-jarige Demi Kaspers uit Leiden, een geboren Brabantse, die Máxima de keuze voorlegt: Majesteit, zegt u friet of patat? In het Algemeen Dagblad klapt Demi uit de school. Máxima is een frietzegger, aldus Demi. Sterker, Máxima verwijst ter motivatie naar benamingen als french fries in het Engels-Amerikaans en patatas fritas en papas fritas in het Spaans.
Het Nederlandse volk reageert meteen. Bij een poll van het dagblad kiest 53 procent van de stemmers voor friet, een minderheid van 47 procent voor patat. Normaliter zijn de patatzeggers ruim in de meerderheid. Overigens is de Nederlandse naam oorspronkelijk voluit patates frites. Uit het Frans vertaald betekent dit aardappelen gebakken ofwel gebakken aardappelen. En dat is dus weer hetzelfde als papas fritas.
Trouwens, Bourgondisch Nederland zegt friet of frites vanwege de gerichtheid op Frankrijk. Calvinistisch Noord-Nederland zegt patat (potato) omdat het qua taal meer Angelsaksisch is georiënteerd. Historisch heeft ons Oranjehuis zowel met Engeland als Frankrijk innige banden. Hun naam danken de Oranjes echter aan de Franse stad Orange, die bijna vijf eeuwen geleden in het bezit kwam van de familie. Friet was in Orange toen helaas nog niet verkrijgbaar.
Willempie. Willempie lijkt het meest op een korte maar dikkere variant van de frikandel. Het is een pittig gekruide gehaktsnack. Hij is ook bekend onder namen als Dolle Mina, Pikanto en gewoon open en bloot Gehaktstaaf. Deze gehaktsnack is van oudsher niet alleen populair in snackbars, maar ook gewild bij truckers. Vaak is Willempie dus te bekomen bij wegrestaurants en tankstations. Onbekend is aan wie of wat Willempie zijn naam dankt. De naam Willempie kwam ook bovendrijven bij een wedstrijd die het digitale vakblad Food Inspiration in 2013 uitschreef. Ter gelegenheid van de inauguratie van Willem-Alexander als koning, ging het vakplatform op zoek naar een nieuwe oranjesnack. De Willempie van de kunstzinnige smaakmaker Nick Twaalfhoven uit Arnhem won. Twaalfhovens Willempie bestaat uit een krokant oranje jasje, dat gevuld is met ragout van Argentijnse steak. Willempie laat zich goed combineren met Hollandaisesaus. Het is derhalve een innige maar eetbare verstrengeling van de nieuwe koning en koningin.
“Excuses, bitterballen en bier…”
Zweedse balletjes. Geen Zweedse gehaktballetjes? “Kenmerkend voor de bij staatsbezoeken traditionele samenkomst zijn bitterballen en veelvuldig handen schudden,” schrijft vakplatform Vorsten.nl. Maar tijdens een staatsbezoek aan Zweden in oktober 2022 moet de koning de Nederlandse gemeenschap teleurstellen. De Nederlanders hebben zich in Stockholm verzameld voor een ontmoeting met de koning en koningin. Echter, de receptie vindt niet plaats in de avond, zoals normaliter, maar in de ochtend. Kennelijk zijn er wel bitterballen, maar de drank ontbreekt.
Zijne Majesteit zegt op een video van Vorsten.nl: “Ik moet nog even mijn excuses aanbieden voor het tijdstip van deze ontvangst. Normaal is dat aan het eind van de middag, zodat u bij de bitterballen ook wat meer bier, jenever en andere dingen krijgt. Maar u weet beter dan ik, dat met de alcoholprijzen in Zweden dat helaas niet onder het budget viel vandaag. Vandaar dat we u eigenlijk gewoon voor een kopje koffie en een koekje in de ochtend hebben uitgenodigd.”
Bestel hier: Nationaal Snack Handboek
Dit ABC wordt aangevuld en bijgewerkt in geval van dwingende koninklijke actualiteiten. Foto’s: Rijksvoorlichtingsdienst RVD / Anton Corbijn. Oranje frietsaus, promofoto van Smullers. Willem-Alexander bij snackbar TT Assen, screenshot RTL You Tube.