Is het toeval dat papa zowel paus als aardappel betekent? Is friet heilig? Onwillekeurig dwalen mijn gedachten af naar een Mariaverschijning in Amsterdam. De maagdelijke moeder van Jezus is opgedoken bij een frietzaak in de wijk Bos en Lommer. Ik adopteer dit sprookje met dezelfde gretigheid als waarmee ik geloof dat Teresa van Avila frietheilige is.
Patates frites heb ik vroeg in mijn leven al zalig verklaard. Alleen al daarom mag het geen toeval zijn dat Maria een paar keer verschijnt bij frituur Desirée. Immers, het gebeurt in 1993. Ik ben dan net een paar maanden hoofdredacteur van Snackkoerier, de vakkrant aller professionele frietverkopers. Mag ik mij, ongelovige pias, aanmatigen dat er sprake is van enig verband?
Blonde Maria
Hoe het zij, er zijn getuigen, inwoners van Bos en Lommer die fantoom Maria hebben zien opdoemen bij het frietmekka aan de Rijpgracht in onze hoofdstad. Er is wel iets merkwaardigs aan de hand met de wijze waarop de Heilige Maagd zich aan den Mokumse volke bloot geeft. Bij snackbar Desirée laat Maria zich namelijk zien met lang blond haar. Haar witte lokken zijn gedrapeerd over de rode mantel die ze draagt. En juist dit beeld strookt volstrekt niet met haar eerdere verschijningen in Amsterdam.
Pelgrimsoord
Zeker. De onbevlekte moeder van Jezus-Christus is in de loop van de twintigste eeuw vaker neergestreken in de stad die wel voor Sodom en Gomorra doorgaat. Ooggetuigen spreken bij deze eerdere verschijningen, in de jaren 1987-1988, van een groene jas en pertinent geen lang blond haar. Nee, ze kunnen zich niet vergist hebben, zeggen ze. Daarvoor zijn de verschijningen volgens de volksmond veel te indringend geweest.
Het heeft allemaal zoveel indruk gemaakt, dat de Maria-verschijning leidt tot de oprichting van een comité. Deze groep zet zich in om een plein in de buurt om te dopen naar Mariaverschijningsplein. Niet zo vreemd, want de komst van moeder Maria heeft een grote uitstraling. De plek waar ze door tientallen mensen is gezien, groeit kortstondig uit tot een soort van pelgrimsoord.
Kwaadsprekerij
Het comité gelooft geen snars van de verhalen over de Maria-verschijning in 1993. Jezus’ moeder met lange blonde haren en een rooie mantel bij een snackbar een wijk verderop? De leden van de club weigeren dit voor waar aan te nemen. De voorzitter slaat zelfs flink op de trom in de media. Allemaal kwaadsprekerij over de Heilige Maagd, oordeelt deze voorman.
Ja, hij weet wel hoe het werkelijk zit. Alles is volgens hem gewoon in scène gezet. En wie de boosdoener is, dat weet hij ook. Dat is de politiek. Meer in het bijzonder de Partij van de Arbeid. Is het per slot van rekening niet verkiezingstijd? Maria laten verschijnen in een rode mantel… Dat is stellig en vast een stunt van “die ongelovige rooien”, zegt de voorman van het comité in de krant.
Namens het comité verklaart hij met verve: “De PvdA misbruikt de populariteit van de Heilige Maagd om Haar voor zijn eigen politieke karretje te spannen.” De voorman roept de andere partijen op om maatregelen te nemen tegen de Partij van de Arbeid. Het moet verboden worden, meent hij, dat een partij die zo krenkend spot met de Heilige Maagd deelneemt aan verkiezingen.
PvdA omarmt Maria
De vrouw die zonder enig geslachtsverkeer van betekenis een wereldberoemd geworden zoon baart, weet de Amsterdamse gemoederen nog flink te verhitten, bijna tweeduizend jaar na haar allereerste verschijning. Maria’s snackbarbezoek doet zo veel stof opwaaien, dat de Partij van de Arbeid zich gedwongen voelt om te reageren.
De voorzitter van de hoofdstedelijke sociaaldemocraten is zich totaal niet bewust van de Mariaverschijningen, zegt hij. Ook commentarieert hij: “Maar als Bos en Lommer deugd heeft van haar komst, dan is ze welkom.”
Snackbar Desirée
Rondvraag bij de plek des heils, frietzaak Desirée, levert weinig aanvullende bijzonderheden op. De uitbater van de cafetaria, tevens verkooppunt van döner kebab en shoarma, heeft Maria zelf niet op het netvlies gehad, nee. Wel heeft hij van verschillende Amsterdammers gehoord, trouwens allemaal op het eerste gezicht serieuze mensen, dat ze het wonder hebben aanschouwd.
In Snackkoerier vertelt de ondernemer: “Ik ben moslim. En al komt een Maria-figuur ook in de Koran voor, ik geloof de verhalen niet.” Wel wijst hij erop dat in zijn snackbar een met lichtjes versierd Mariabeeld heeft gestaan. Heeft dat misschien iets met de verschijning van doen?
Fabeltjeskrant
Ik vrees dat ik moet schrijven dat we in werkelijkheid te maken hebben gehad met allemaal vermeende verschijningen van de Heilige Maagd. Ja, als lid van de toch tamelijk aardse Partij van de Arbeid, meen ik met overtuiging dat er weinig anders op zit. Aan mijn stand ben ik het verplicht om religieuze verhalen te verwijzen naar het land van de Fabeltjeskrant. Het is niet meer dan het is, gewoon een verhaal, maar wel een heel mooi frietverhaal natuurlijk.
Het is net zo’n fraaie anekdote als die over Teresa’s aardappelkruisjes: ze zouden in het hete vet tot frietstaafjes zijn verbrokkeld. Zodoende heeft zij, zo wil de mare, rond 1570 in haar klooster van de ongeschoeide karmelieten de patat-friet uitgevonden. En nu gaat Teresa in mijn kringen dus door voor een frietheilige.
Ik moet er wel meteen bij zeggen dat zij, want een zij is het, een officieuze frietheilige is. Bovendien is de heilige status haar toegekend door kardinaal noch paus in Rome, maar door mijn Vlaamse collega-frietdeskundige Paul Ilegems. Nou zit dat met Ilegems wel goed, want mijn Vlaamse frietconfrère is historicus, kunsthistoricus om precies te zijn. Ik mag mij zelf dan fritoricus noemen, met slechts een havo-diploma kan ik niet op tegen zijn erkende geleerdheid.
Spaanse bodem
Wie de aardappelgeschiedenis een beetje kent, zal niet versteld staan dat frietheilige Teresa van Avila een Spaanse origine heeft. Het zijn immers de Spanjaarden die ons werelddeel hebben verblijd met de aardappel. Teresa (1515-1582) leeft in de periode dat Spaanse ontdekkingsreizigers de aardappel uit Peru meenemen naar hun eigen land. De ontdekkers in kwestie deinzen er in Zuid-Amerika niet voor terug om veel bloed te vergieten, maar in 1536 of daaromtrent zet de eerste aardappel voet op Spaanse grond.
Teresa van Avila krijgt haar eerste aardappelen mogelijk van twee broers die mee geweest zijn op expeditie naar Zuid-Amerika. Zo kan het gekomen dat zij ermee aan de slag gaat. De meeste landgenoten kunnen aanvankelijk echter maar weinig enthousiasme opbrengen voor de Peruviaanse pieper.
Nuchtere tante
Teresa komt uit een rijke familie, een geslacht van aanzien in Avila, een stad met Romeinse en Islamitische wortels halverwege Salamanca en Madrid. Met enige weerzin treedt ze al jong toe tot een kloosterorde. In geschriften die van haar bewaard zijn gebleven, geeft ze er blijk van een nuchtere tante te zijn. Zij combineert de opoffering aan het geloof met de geneugten van het aardse bestaan.
Uit haar mond worden oneliners geciteerd als: “Als men u patrijs voorzet, eet dan patrijs. Als het de tijd van vasten is, houd je dan aan de vasten. Als je danst, dans dan. Als je bidt, bid dan.”
Geen speld tussen te krijgen.
Op houtje bijten
Toch versobert ze in de loop van de jaren haar levensstijl. Als Teresa 47 is, kiest ze voor de kloosterorde van de Ongeschoeide Karmelieten, een club lui die bewust op een houtje bijt. In de loop van de jaren sticht Teresa in Spanje zeventien kloosters.
Belangrijker is: volgens de overlevering behoort Teresa van Avila tot de eerste Spanjaarden, en dus de eerste Europeanen, die regelmatig aardappels eten. Op een goed moment gaat zij ze zelf verbouwen in haar kloostertuin. Zodoende oogst ze naar verluidt in 1573, als ze al tegen de 60 loopt, haar eerste eigen piepers.
Madre Papas
Onze Teresa gaat met de aardappelen experimenteren. Ze kookt ze, roostert ze in as en bakt ze in olijfolie. Ze ontdekt al snel dat patiënten in de kloosterlijke ziekenboeg veel baat hebben bij de nutriënten van de aardappel. Teresa is een pieperpionier. Maar ook al is 15 oktober haar naamdag, midden in de late oogsttijd dus, zij is nooit officieel gebombardeerd tot de patroonheilige van de aardappel.
Vrij naar collega Ilegems lauwer ik haar graag met de titel Sancti Madre Papas Fritas, de moeder van de gebakken aardappel in casu patates-frites. Zeker, papas zijn aardappelen op z’n Spaans. Papa betekent daarnaast bovendien in het Italiaans én Spaans ook paus. De aardappel en het opperhoofd van de katholieke kerk zijn dus in naam één. Hoe katholiek wil je het hebben met de aardappelfriet?
Lust en kruisjes
Over godsvruchtige frieten gesproken. Het is Paul Ilegems die in Het Volkomen Frietboek Teresa van Avila bombardeert tot schepper van de eerste échte friet. Op een goede dag snijdt zij, aldus doet de kunsthistoricus uit Antwerpen uit de doeken, in haar cocina stukken aardappel in de vorm van christelijke kruisjes. Zij doet dat graag, figuurtjes maken op deze manier. Nadat ze de kruisjes in hete olijfolie werpt, brokkelen al snel de zijkantjes van het kruis af. Wat overblijft zijn gebakken aardappelstaafjes. God schiep de aarde, Peru baarde de aardappel, bij de Heilige Teresa begint de friet. Het verhaal is te mooi om iets tegenin te brengen.
De aardappel reist vervolgens al spoedig richting Rome. Teresa zorgt er eigenhandig voor dat hij vanuit Sevilla begint aan een lange reis door Europa. Zij geeft aardappelen mee aan pater Nicolaas Doria. Hij moet Teresa’s klooster onder dwang verlaten wegens grensoverschrijdende lustgevoelens. Doria brengt de pieper eerst naar een Italiaans klooster. Een Italiaanse bisschop consumeert ze als remedie tegen wat aandoeningen die hem parten spelen. Om dit verhaal mooier te maken dan het al is, neem ik graag aan dat zodoende de toenmalige paus Gregorius de Achtste al snel daarna een bord dampende aardappels krijgt voorgeschoteld.
Trances en batons
Vervolgens reist de frietaardappel verder noordwaarts. In Frankrijk maakt hij opgang tijdens de revolutionaire jaren rond 1789. Via verkopers op en rond Pont Neuf, ontpoppen gebakken aardappelen zich tot populair streetfood. Ze worden voor het frituren aan blokjes, schijfjes of plakjes (‘tranches’) gesneden.
Via Noord-Frankrijk, belandt de gebakken aardappel in Wallonië. Vermoedelijk rond 1838 ontwikkelt Georges Krieger, broer van de bekende Luikse frietverkoper Fritz, een tafelraster waarmee aardappelen eenvoudig aan staafjes (‘batons’) kunnen worden gesneden. De jonge natie België, overwegend van katholieke snit, maakt er furore mee. Ja, de aardappel, patat-friet en het katholicisme gaan steeds hand in hand.
Teresa in Amsterdam
Ach. Friet, katholieken en heiligen. Het hele verhaal van Teresa en haar ongeschoeide karmelieten voert uiteindelijk in 1962 tot de Aardappel verwerkende industrie Keppel en omstreken. Also known as Aviko. Zijn de boeren die het bedrijf in Hoog Keppel stichten van de calvinistische kant of van Roomse huize? Ik weet het niet, houd het bij voorkeur op het laatste, en blijf verder graag onkennig.
En de vrouw met blonde lokken en een rode mantel die in 1993 is verschenen bij snackbar Desirée in Amsterdam? Dat was voor de donder moeder Maria natuurlijk niet. Het is Teresa van Avila geweest die daar voor het geestesoog is opgedoemd. Twijfel is mogelijk, maar vind ik niet aan te raden. Mocht ik er zelf enige ruimte voor krijgen, dan bestrijd ik die gewoon met mijn rotsvaste frietgeloof.
Nog een frietstory: Chippy
Foto: Holy cross made from thick french fries (headerfoto), Saint Teresa eating Dutch fries, Pope eating thick french fries from a cone with a Belgian flag (pauselijke foto), alle beelden Shutterstock AI-generator.