Van A tot Z. Van aardappelstaafjes tot zuurvlees. In mijn Nationaal Snack Handboek vind je honderden termen uit onze vaderlandse frituurfolklore. Snacks die je regelmatig eet, snacks die verdwenen en vergeten zijn. Je komt ze allemaal tegen, gerangschikt op alfabet. Deze Snack Toegift is een aanvulling op mijn handboek.
Hoewel een groot deel van de oplage is verkocht, kun je het Nationaal Snack Handboek nog altijd bestellen in de Ubelski-webshop. In een boek kun je lekker lui en loom bladeren.
Maar het papieren handboek is natuurlijk nooit helemaal compleet. Er komen immers regelmatig nieuwe snacks en frituurtermen bij. Daarom deze Snack Toegift, als aanvulling op het Nationaal Snack Handboek. Met het handboek en dit supplement ben je altijd bij de snacktijd.
Alaafstaaf. Brabantse carnavalssnack. De alaafstaaf is een gehaktstaaf met onder meer uitjes, olijven en Parmezaanse kaas. Met zijn 250 gram is de gehaktstaaf van slager Dennis van de Ven uit Schijndel een flinke joekel. De alaafstaaf maakt voor het eerst naam tijdens carnaval 2022. Dan is hij dé traktatie van het Fijnfisjenie Café in Roeptoetgat, een concept van Omroep Brabant.
Naast de Brabantse alaafstaaf, is er een Limburgse alaaf staaf. In 2019 doet deze alaaf staaf dankzij Eetwinkel Bebo in Sevenum van zich spreken. Het gaat om groene, gele en rode frikandellen. De dellen zijn geweekt in een kleurstof. Daarna worden drie stukken groene, gele en rode frikandel aan een stokje geregen, zodat er een driekleur-frikandel ontstaat. De alaaf staaf dus.
Airfryer. Succesvolle luchtrotatieoven voor thuisgebruik. De Airfryer is bedacht en ontwikkeld in Almere door uitvinder Fred van der Weij (1961-2022). Hij geeft de oven oorspronkelijk de naam Fritair. De verkoop start in 2010. Enkele jaren daarna neemt Philips de licentie over van Van der Weij. Vijftien jaar na de lancering wordt de miljardste Airfryer verkocht, een tamelijk unicum voor een dergelijk consumentenproduct. Uit onderzoek in 2025 blijkt dat 58 procent van de Nederlandse huishoudens beschikt over een Airfryer of een soortgelijke luchtoven.
Hoewel hij een veel breder gebruik kent, is de Airfryer aanvankelijk in ons land veel gebruikt als vervanger voor diepfrituren in tafelfriteuses. De Airfryer heeft dan ook een negatieve impact gehad op de verkoopvolumes van frituurzaken. De merknaam airfryer ontpopt zich tot een soortnaam van vergelijkbare luchtrotatieovens van andere merken. Vaak ook wordt in de volksmond gesproken van een friteuse. Maar de Airfryer is geen frituur cq diepfrituur. Immers, het bakproduct wordt in zijn eigen vet verhit in roterende hete lucht.
Diepgevroren frituursnacks kunnen niet zonder meer in de Airfryer worden bereid. Hiervoor zijn speciale Airfryer- en ovensnacks op de markt. Ze bevatten doorgaans extra vetten en hebben (bijvoorbeeld kroketten) een wat dikkere korst. Snacks uit de Airfryer zijn wat droger en minder sappig dan uit de frituur. In Eindhoven heeft kortstondig frietzaak Frietaire bestaan, waar patat-friet werd bereid in professionele luchtrotatieovens. Kenners menen echter dat de technologie zich vooralsnog niet leent voor professionele bereiding. Met name tijdens topdrukte is het vermogen onvoldoende. De piekcapaciteit van diepfrituurovens ligt namelijk op een fors hoger niveau.
Bauer-speciaal. Volkszanger Frans Bauer is een liefhebber van babi pangang met gefrituurd varkensvlees en andere frituurgerechten. Zo staat friet met babi pangang in kleine kring wel bekend als frietje Frans Bauer. Bauer-speciaal is een signatuurcreatie van de Brabantse coryfee. In een televisieprogramma in 2018 onthult Bauer thuis in Fijnaart aan de snackmaaltijd de receptuur: een frikandel met ketchup, piccalilly, satésaus en uitjes. Echtgenote Mariska kiest liever voor een frikandel met appelmoes.
Bekbrandertjes. Merknaam van Oma Bobs, maker van snacks. De bekbrandertjes (oorspronkelijk de naam van kleine pikante loempia’s) passen in de borrelplanktrend, die na 2020 breed in de horeca heerst. Producenten van snacks breiden vanwege deze trend breed hun assortiment minisnacks uit. Bekbrandertjes bestaan per verpakking uit een mix van 72 minisnacks in zes verschillende smaken. Dit zijn kipnuggets, mini-belcanto’s, rundvlees mini-croquettes, mini-frikandellen, kaasrolletjes en bekbrandertjes. Geïntroduceerd in 2023.
Benefriet. Campagne om aardappelboeren en frietverkopers van hun pieper- en frietoverschot af te helpen. Tijdelijk is hiervoor de bijbehorende website Benefriet.nl in de lucht geweest. Benefriet is in maart 2020 bedacht door ontwerpbureau Doordacht. Door de lockdowns tijdens de coronapandemie blijven boeren zitten met veel frietaardappelen en bij producenten en handelaars ontstaat een frietoverschot. Om de frietberg te doen slinken, lanceert Doordacht de actie Benefriet. Kern van zaak: geef eens een portie benefrietjes weg aan een ander, of eet zelf een extra portie benefrietjes.
Beschuitstuiter. Haags dialect en Haagse straattaal voor de gehaktbal. Een beschuitstuiter zalluf (zalf) is een gehaktbal met mayonaise of fritessaus. Volgens enkele bronnen wordt voor de gehaktbal mayo ook wel de benaming beschuitstuiter met kleppenvet gebruikt. Gehaktbal wordt in Den Haag door velen trouwens gewoon uitgesproken als gehakbal, zonder t dus.
Bitterblokje. Een bitterbal in de vorm van een kleine kubus. Geen bitterbal dus, maar een bitterblokje. “Start snackrevolutie met introductie Oma Bobs Bitterblokje,” zette de Amsterdamse producent boven het persbericht. Dat publiceerde Oma Bobs eind maart 2016. De dag erna zou het bitterblokje aan den volke worden voorgesteld. Op 1 april dus. Een leuke grap met een serieuze ondertoon. Want een blokje vergt immers een minder grote verpakking dan een balletje. Bovendien laat een bitterblokje zich eenvoudiger op een borrelplankje serveren dan een bitterbal die steeds maar aan de rol wil.
Broodje Spee. Zacht kadetje, belegd met kaassoufflé, satésaus, chilisaus en uitjes. Nadat een frietkraam op het Keizer Karelplein het broodje Spee opneemt in het assortiment, wordt het populair bij studenten in Nijmegen. Ook andere snackverkopende bedrijven nemen het daarna op in hun assortiment. De creatie zou in 2004 door aangeschoten bezoekers van de frietkraam zijn bedacht. Hoewel broodje Spee vernoemd is naar toenmalig psychologiestudent Pieter Spee, claimt die dat een vriend het broodje heeft bedacht. De suggestie om het broodje Spee te noemen, kwam van de friturist van dienst. In een persoonlijke herinnering stelt Spee dat het broodje bij hem goed werkt tegen katers.
Discodel. Frikandelgerecht. Het is een variatie op softijs met een discodip. Hierbij wordt de top van het ijsje gedipt in een bak met kleine, knapperige suikerbolletjes met allemaal verschillende kleuren. Bij de discodel wordt de frikandel in de lengterichting ingesneden, waarna de zo ontstane spleet wordt gevuld met mayonaise of fritessaus. De saus wordt daarna besprenkeld met de discodip. De discodel is een vondst van vier studenten. Zij bestelden de snack bij de Nijmeegse cafetaria aan het Keizer Karelplein. Rond 2016 wordt de discodel een hype via sociale media.
Eierbal. Zie: Nationaal Snack Handboek. De Groningse streekdelicatesse eierbal is de eerste frituursnack die als immaterieel erfgoed wordt bijgeschreven in de Nationale Inventaris. Dit gebeurt per 30 maart 2017 onder de noemer de Groninger eierbaltraditie. Met name door het werk van het Genootschap Ambachtelijke Grunneger Aaierbal is de aandacht voor de snack in de jaren 2014-2021 niet aflatend.
Flügelbitterbal. Gourmet Market Dutchies in Tilburg zet rond carnaval 2021 de flügelbitterbal in ter verhoging van de feestvreugde. De bitterbal, ontwikkeld samen met De Jong Snacks, heeft een krokant geelbruin jasje en een zachte roze binnenkant. Bieten zorgen voor de kleur van de vulling. Daaraan is een beetje Flügel toegevoegd, het rode shotje met 10 procent alcohol dat in 1996 is geïntroduceerd. De alcohol verdampt overigens als de flügelbitterbal in het hete vet wordt bereid. In 2024 zet ook automatiekketen Febo Flügel in. Vestigingen in Tilburg, Den Bosch en Zwolle verkopen in het carnavalsweekeinde de feestburger. Het is een burgerbroodje met een flair Flügel.
Friet ala. Limburgs snackgerecht. Friet ala kun je zien als een variant op loaded fries. Maar de topping zit wel verstopt ónder de friet. De basis bestaat namelijk uit een frikandel met zuurvlees. Daar overheen wordt friet speciaal gedrapeerd. De speciaal-combi bestaat doorgaans uit mayo, curry-kruidenketchup en gesnipperde uitjes. Friet ala is vooral een fenomeen in Noord-Limburg, in het bijzonder in Venlo, Kessel en omstreken.
Frietkandel. Snackdis die Foody’s in Breda rond 2021 introduceert. Frietkandel is de naam van een gerecht in het segment loaded fries. Het is een grote portie friet met sauzen en twee aan stukken gehakselde frikandellen als topping.
Friet met schil. Zie: skin-on fries.
Frikanpedia. Nieuwe frikandelvariaties. Nieuwe frikandelwoorden. Nieuwe frikandeltrends. Sinds het verschijnen van het Nationaal Snack Handboek is sprake van een lawine aan nieuwe frikandelnamen. In de ongekende frikandel-creativiteit spelen media als TikTok en Instagram zeker een rol. Ik werk nu aan een aparte frikandel-encyclopedie onder de naam Frikanpedia. Trek in een voorproefje? Kijk dan op frikanpedia.nl of zoek op frikanpedia op de Ubelsi-website.
Fritoricus. Lang dacht hij na voordat hij TikTok-video’s ging posten. Welke titel was passend? Ondergetekende vertelt verhaaltjes over hoe het zo gekomen is met al die ingrediënten van de wondere wereld van de frituur. Mag hij zich autodidactisch frituur- en friethistoricus noemen? De geboorte van de fritoricus valt samen met de release van de eerste TikTok-video op Nationale Krokettendag 2023.
Frituurmaster. Medewerkers die in cafetaria’s werkzaamheden verrichten aan de bakwand en de toonbank. Een Waalwijkse vestiging van de franchiseformule Foodmaster lanceert de term in 2020 in een advertentie. De tekst luidt: “Kom jij ons Foodmaster-team versterken? Wij zijn per direct op zoek naar echte frituurmasters….” Foodmaster De Zwijs in Waalwijk is niet het enige bedrijf in de branche dat medewerkers masters noemt.
Ook de Amsterdamse bezorgkeuken Vegan Masters doet het. Voor elk van zijn kernproducten heeft dit plantaardige concept eigen specialisten: van pizzamaster tot burgermaster en van sushimaster tot seaweedmaster en currymaster.
Friza. Gefrituurde aardappelkoeken, een soort Limburgse rijfkoeken, met een topping. Geserveerd worden twee opstaande friza’s in een bakje met daartussen een vulling. Populaire toppings zijn onder meer kip, shoarma en teriyaki. Gespot bij de cafetaria van Patrick Nieuwveld in Hoogvliet in 2019.
Fry February. Ofwel frituurmaand februari. De Amsterdamse automatiekketen Febo promoot begin 2023 Fry February via Facebook, in reactie op de voorgaande maand Dry January. Dat is maandcampagne die in het teken staat van de onthouding van alcoholische dranken.
Gironaise. Knalroze mayonaise voor bij friet en snacks. De gironaise is bedacht ter gelegenheid van de start van wielertoer Giro d’Italia in Gelderland in 2016. Omdat de wielrenners naast Apeldoorn ook Tiel aandeden, ontwikkelde eigenaar Mart Verhoeven van cafetaria Mart in Tiel de gironaise. Roze is van oudsher de kleur van de Giro d’Italia. Ook de leider van het algemeen klassement draagt een roze tricot. De gironaise werd gemaakt op basis van mayonaise en bietensap.
Haute friture. In de jaren 2010-2016 openen jonge frietbakkers met ambities ambachtelijke frituurzaken in grotere steden. Omdat zij zich willen onderscheiden van traditionele cafetaria’s, worden deze trendzaken wel haute fritures genoemd. Zo omschrijft Fritèz in Rotterdam, in 2013 gestart als foodtruck, zich wel als haute friture. Eén van de eerste ambachtelijke frietzaken van deze nieuwe lichting is begin 2010 Friethoes in Haarlem. Ook frietzaken als Frietboutique, Friet District en Frites Atelier zijn onderdeel van deze friettrend, waarbij patat-friet ter plekke wordt gesneden, voorgebakken en afgebakken. Vaak worden de frietaardappelen vooraf niet geschild. het snackassortiment blijft veelal beperkt tot enkele luxueuze en/of ambachtelijke uitvoeringen van traditioneel hardlopende frituursnacks.
Bij Friet District en Frites Atelier zijn de sterrenkoks Niven Kunz en Sergio Herman betrokken. Beiden openen in 2016 hun eerste vestiging. Hoewel enkele honderden nieuwe ambachtelijke frietzaken openen, sneuvelen er ook vele na enige tijd weer. Dit geldt zowel voor Friet District als Fritèz. Frites Atelier wordt in 2021 omgeturnd naar een franchiseformule, die in België succesvoller blijkt dan in ons land.
Wel geeft deze nieuwe lichting frituurbedrijven een impuls aan ambachtelijke friet in ons land. Het aandeel friet van eigen voorbak én afbak groeit na 2014 zienderogen. Het was voor deze trend begon nog maar hooguit enkele procenten van de totale frietmarkt. Friet met schil wordt als gevolg van de haute friture trend steeds nadrukkelijker de norm. Ook wordt volop geëxperimenteerd met nieuwe sauzen. Truffelmayonaise en guacamole mayonaise ontwikkelen zich tot blijvertjes.
Hitterbal, Dé. Maker Frio Food zegt over het hitterbalgevoel: “Een lekker pittig genietmoment.” Dé Hitterbal uit een Helmondse snackmakerij beleeft op de vakbeurs Horecava 2019 zijn vuurdoop. De bitterbalvormige snack wordt omschreven als de pittige versie van de klassieke borrelsnack. Rundvlees, chili, tabasco en peper zijn de belangrijkste ingrediënten. De snack dankt zijn ietwat rode kleur aan rood paneermeel. “Een krokante korst gevuld met een romige en pikante ragout,” zegt Frio Food. “Die gaat als een lopend vuurtje!” Drie jaar na de introductie werd het stil rond de hitterbal.
Inlegkruisje. Het inlegkruisje valt in de categorie Jos Brinkie (zie eerste editie Nationaal Snack Handboek). Het is een wat onsmakelijke naam voor een snack-sauscombinatie. In het geval van het inlegkruisje is dit de combinatie kaassoufflé met ketchup. Huisvaders wordt niet aangeraden met deze bestelling thuis te komen als moeder-de-vrouw haar maandelijkse periode heeft. Dat is, als je überhaupt nog moeder-de-vrouw mag zeggen, laat staan schrijven. Meteen na verschijning van de eerste editie van het Nationaal Snack Handboek kwam het inlegkruisje aan bod tijdens een interview in de Coen & Sander Show op Radio 538. De deejays kenden deze bijnaam, ik had hem nooit eerder gehoord.
Joepiedel. Carnavalssnack van frietzaak Happy Frites, gevestigd op treinstation Klimmen-Ransdaal. De joepiedel is vernoemd naar Prins Joep de Eerste van carnavalsvereniging De Wuif. Omdat Vaneusels loempidel de favoriete snack is van Joep de Eerste, herdoopte Happy Frites deze snack tijdens carnaval 2023 tot joepiedel.
Kroketletter, Snackletter. Snackproducent Van Oers maakt in 2015 voor automatiekformule Smullers de snackletter. Hij wordt in de aanloop naar het sinterklaasfeest bij de vestigingen op dertig stations verkocht. Smullers is trouwens inmiddels eigendom van een Franse multinational. Op het hoofdkantoor in Frankrijk hebben ze vast geen flauw benul wie hun zuiderbuur Sinterklaas eigenlijk is.
Kruidnootkroket. Snackbar Kruik in Middelharnis trekt in november 2020 de aandacht van de media met de kruidnootkroket uit eigen keuken. De zoete Sinterklaaskroket is het geesteskind van friturist Jeroen Tijl. Tijl adviseert klanten om de kruidnootkroket te combineren met een zoete saus, zoals de populaire karamelsaus. Het salpicon van de kroket is op smaak gebracht met stukjes kruidnoot. Het idee voor de kroket is ontstaan via Jeroens zus, die lid is van het plaatselijke Sinterklaas-comité. Tijl is naar eigen zeggen overigens niet de eerste met een dergelijke snack. Een Brabantse snackbereider maakte rond 2014 al eens een pepernootkroket.
Kruidnotensaus. November 2024. Nog voordat Sinterklaas arriveert, zet cafetaria Mikies in Boxtel frites met kruidnotensaus op zijn menu. Het is patat-friet met mayonaise die op smaak is gebracht met pepernootkruiden. Over de saus zijn krokante kruidnootkruimels gedrapeerd. Mikies’ frietspecialiteit wordt geserveerd in een feestelijk gedecoreerd frietbakje, dat luistert naar de naam de Bak van Sinterklaas. “Je moet het gewoon even proeven,” zegt Joey van Osch van Mikies Boxtel in het Brabants Dagblad. “Het personeel moest ook even wennen. Maar toen ze het eenmaal geproefd hadden, vonden ze het toch wel lekker.” Volgens Van Osch komt de mayo-pepernootkruiden ook goed uit de verf bij een frietje stoofvlees.
Kwarteleierbal. Zie ook: eierbal in Nationaal Snack Handboek. Puristen gruwen ervan, anderen juichen het toe. Met de Groningse streeksnack eierbal wordt met name in de jaren 2014-2021 volop geëxperimenteerd. Cafetaria De Paardeschuur in de stad Groningen geldt met afwijkende recepturen en smaken als een vernieuwer. Najaar 2021 voegt het bedrijf van onderneemster Pamela ten Hoope kwarteleierballen toe aan het repertoire.
De eerste oplage van 150 mini-eierballen wordt gemaakt voor een bedrijfsfeest van een klant. Naast een kwarteleierbal volgens traditionele receptuur, zijn er ook de mini-eierballen cheesy jalapeno en Spaanse eierballetjes. Met de sluiting van De Paardeschuur begin 2023, verdwijnt de mini-snack van het toneel. Maar ruim een jaar later start producent Sloots in Nieuw-Buinen met het maken van kwarteleierballen.
Loaded fries. Letterlijk: beladen patat-friet. Beladen frietmaaltijden kennen we onder de naam patat-friet met topping al heel lang in ons land. Denk maar eens aan de Boerenfriet (zie Nationaal Snack Handboek) die al in de jaren 1970 het licht zag. Sommige cafetariaformules hanteren al langer een speciaal assortiment frietspecialiteiten met verschillende toppings. Een mooi voorbeeld is de Limburgse cafetariaformule Snackpoint met zijn eigen Pom-A-Part friettoppings.
In de media treffen we de vroegste vermeldingen van loaded fries aan in Amsterdamse dagbladen als Het Parool (april 2019) en De Telegraaf (november 2019). Naast ambachtelijke frietzaken, zijn bezorgrestaurants met andere kernproducten (zoals Koreaanse concepten met K-Fries) de eersten die de term loaded fries omarmen. In de jaren 2020-2022 wordt het begrip breder omarmd. De Engelstalige Wikipedia dateert loaded fries op 2023.
Veelzeggend is ook dit. Tijdens de Horecava in januari 2019 wordt de eerste editie van de vakwedstrijd Lekkerste Frietje met Topping gehouden. Ook in 2020 wordt nog deze naam gehanteerd. Na de coronajaren keert de vakwedstrijd begin 2023 terug als een Nederlands kampioenschap onder de naam NK Loaded Fries. Het lijkt erop dat maaltijddelivery tijdens de coronajaren de populariteit van loaded fries heeft aangejaagd. Loaded fries passen bovendien bij de trend om online meer kleur te brengen in de aangeboden gerechten.
Hoewel breed wordt geëxperimenteerd met toppings, blijven stoofvlees-achtige ladingen populair. Van Nederlands suddervlees tot internationale gerechten als beef teriyaki en rendang. Ook plantaardige stooftoppings zijn in trek. Daarnaast zien we loaded fries waarbij snacks (geheel of in partjes) aan de toppings zijn toegevoegd.
Mexicano. Zie: Nationaal Snack Handboek. Zie ook: rupsbandje in deze Snack Toegift.
Paellaschijf. Station-automatiek Smullers introduceert in augustus 2017 in zijn vestigingen de paellaschijf. “Een Spaans gekruide snack met een vulling van kip, groenten en rijst,” aldus de afdeling marketing. Die laat tevens weten dat het gaat om een proef. Vakblad Frituurwereld schrijft naar aanleiding van de introductie: “Natuurlijk zijn we benieuwd of de test een vervolg krijgt. Maar horen er eigenlijk geen zeevruchten in?” De schijf heeft de vorm van een ronde nasischijf. Voor zover bekend, is de paellaschijf van Smullers de testfase nooit ontstegen.
Picknicker. Vissnack van Mora, die wordt gemaakt in de voormalige Saltos-fabriek in het Belgische Mol. In Nederland en Vlaanderen wordt de snack zeestick genoemd. In Franstalige delen van België wordt de naam picknicker nog altijd gebruikt. Het gaat om een voorgebakken snack van 110 gram op een stokje. Op de stick zijn brokjes koolvis uit Alaska geprikt. Daarnaast bestaat de vissnack uit onder meer zetmeel, kruiden, voorgebakken ui, zout en eiwitten uit soja. Mora gebruikte de naam picknicker al eerder, namelijk voor een sticksnack met stukjes kip die in 1986 op de markt kwam.
Puutje patat. Gronings dialect voor een zakje en/of bakje patat-friet.
Rupsbandje. De oudste bijnaam van de Mexicano. Volgens snackmaker Martin de Vries wordt de snack met name in Rotterdam en omstreken al kort na de introductie in 1984 regelmatig rupsbandje genoemd. In de loop van de jaren komen er veel bijnamen bij, zo blijkt uit een inventarisatie via TikTok en Instagram. Zoals: tractorband, trekkerband, rijplaat, (doorgebakken) schoenzool, vloermat, damwand, vleesschutting en overreden frikandel. Een Mexicano met satésaus kent omschrijvingen als trekkerband met stront en rijplaatje bagger.
Sinterdel. In 2017 bedenkt creatieveling Freek Haverman uit Breda (“Ik creëer, organiseer en presenteer”) de sinterdel, een sinterklaasfrikandel. De sinterdel is een S-vormige frikandel met onder meer mayonaise, schaafsel van de pepernoot en wat los strooigoed erbij. Samen met het genootschap Mannenbroeders ontwikkelt Haverman ook de snack krokodel. Sintkroketten zijn er ook. Kroketwinkel Croquetten Boutique verkoopt in 2019 voor het eerst sintkroketten (foutief gespeld als sintcroquet) in de vorm van de letter S.
Skin-on fries. Patat-friet van ongeschilde aardappelen. De schil zit dus nog aan de uiteinden van de gesneden en gebakken frietstaafjes. Skin-on fries worden vanaf 2010 populairder in ons land, vooral dankzij nieuwe ambachtelijke frietconcepten. Als voordelen worden genoemd: een intensere aardappelsmaak, een krokantere beet en een rustiek beeld. Na 2022 stappen ook grotere, langer bestaande frietformules als Bram Ladage en Kwalitaria over op ongeschilde friet. Zij roemen de smaak, maar ook spelen andere overwegingen mee. Ongeschilde friet levert meer marge op, terwijl het ook duurzamer is. Bij geschilde friet wordt 50 tot 60 procent van de aardappel verwerkt. Bij skin-on fries is dit circa 90 procent.
Speculaaskroket. In 2014 houdt de Amsterdamse automatiekketen Febo zijn speculaaskroket ten doop hield. Het is een S-vormige kroket gevuld met echte speculaas. De snack is een knipoog naar het verleden van de Amsterdamse automatiekketen. Die begon in 1941 namelijk als banketbakkerij. Febo verkoopt de speculaaskroket tijdelijk, voor slechts een euro. In de loop van de jaren verschijnen meer sinterklaas-gerelateeerde snacks op de markt. Zoals in 2015 de pepernootkroket van ’t Vosje in Rosmalen. Het is een kroket gevuld met kruidnootdeeg.
Tuutsje friet. Maastrichts dialect voor een zakje friet. Ook breder in Limburg wordt wel van tuutsje gesproken.
Vöner. Plantaardig döner. Nadat een ondernemer in Berlijn en op festivals in 2006 startte met vöner, wordt het in grote delen van Duitsland een begrip. Vega-döner bestaat vaak uit groenten als wortels, ui en prei en, zoals meestal, uit peulvruchten, vaak sojabonen. In Finland is Vöner een beschermd merk. In ons land komen we het vooral tegen op foodtruck-festivals.
Zigeunersaus. Zowel producenten als de horeca en supermarkten gebruiken de naam nog volop. Maar de term zigeuner ligt in onze tijd gevoelig. Hiermee worden namelijk de identiteiten van verschillende reizigersvolken op één hoop geveegd. Thuisbezorgd.nl maande aangesloten bezorgrestaurants in 2025 om voortaan de omschrijving “op Hongaarse wijze bereide paprikasaus” te gebruiken. Hoewel zigeunersaus dus nog steeds veel voorkomt, zijn ook namen als Hongaarse saus en paprikasaus in gebruik.
Paprika’s, vooral rode maar ook groene, zijn het belangrijkste ingrediënt. Naast vrijwel altijd tomaten, uien en gepeperde kruiden. Soms worden ook champignons en augurken verwerkt. De saus is van oudsher populair in paprikaland Hongarije en Duitsland. De lobbige zoet-pittige saus wordt vaak als topping op schnitzels geserveerd en bij worsten veel gegeten. In ons land is de paprikasaus vooral in cafetaria’s in Zuid-Nederland een vaste waarde als topping voor friet en snacks.
Zigeunerstick. Zie: Nationaal Snack Handboek. Zie ook: zigeunersaus. In aanvulling op het lemma zigeunerstick in het handboek kan anno 2026 worden vastgesteld dat de naam zigeunerstick nog alom in gebruik is.
Ziggy Fries. Ziggy fries ofwel Ziggy frites is een merk van de Amerikaanse producent Lamb Weston. Het gaat om dunne frietjes met scherpe inkepingen in het oppervlakte. Omdat de frietjes hierdoor een groter oppervlakte hebben en minder massa, bakken ze krokanter. In enkele Britse steden waren Fat Pat’s Ziggy Fries al een begrip voordat Lamb Weston de geribbelde frietjes in ons land introduceerde.
Zwait veur de kop. Gronings dialect: bezweet voorhoofd. Pittig snackgerecht op de kaart van eetcafé De Leeuw in het Oost-Groningse dorp Wedde. Het bestaat uit een flink bord friet met als topping onder meer stukjes loempia, Mexicano, bamischijf, pikante satésaus met flink wat sambal en een gebakken ei als finishing touch. Zwait veur de kop staat al zo’n twintig jaar op het menu, als het gerecht in 2023 dankzij sociale media breder bekend wordt. Er ontstaat een run op, terwijl het voorheen hooguit vijftien keer per dag werd besteld.
Headerfoto: maakte ik bij ’t Pleintje in Etten-Leur. Overige foto’s: bitterblokje (Oma Bob’s), paellaschijf (Smullers).
The Original Handboek: hier bestelbaar