Opzwellende maïskorrels
Het is eind september. Ik rijd door de Achterhoek. Ik zie geen weidse landschappen tussen coulissen van bomenrijen door. Geen tarwe. Geen wiegend korenveld. Ja, af en toe een laat aardappelveld. Maar verder alleen maar maïs. Maïs, maïs en nog eens maïs. Maar nee, het is niet de maïs die gebruikt wordt voor één van ’s werelds oudste warme snacks.
Schrijver Maarten ’t Hart heeft ooit de vergelijking getrokken tussen de hedendaagse mens en popcorn. Immers, een portie popcorn bestaat uit talloze opgezwollen maïskorrels. Maarten ziet het als volgt. Doordat ze steeds meer maïs en maïsstroop eten, zwellen mens en dier aan alle kanten op als popcorn. Maïs tovert de etende mens en het eetbare dier om tot vadsige Michelinpoppetjes. Hij ziet het om zich heen gebeuren, schrijft schrijver Maarten.
Maïs in Bulgarije
Mij ontneemt maïs in het seizoen vooral het zicht op de bonte kleuren van de intredende herfst. Maar dat neemt niet weg dat ik maïs heerlijk vind. Als ik met jonge kapucijners, gehakt en groente een vulling voor een wrap maak, gaan er steevast wat handenvol maïskorrels doorheen.
Maïs geeft een aangenaam zoetig smaakrandje.
Maar mijn smaakliefde voor maïs gaat verder dan de korrels in de wraps. Veelzeggend is het dat ik me nog levendig herinner wanneer ik voor het eerst een warme maïskolf als snack heb gegeten. Aan het einde van de tachtiger jaren koop ik zo’n maïssnack bij een straatventer in de Bulgaarse hoofdstad Sofia. Hij staat in een park moederziel alleen en heeft rubberen handschoenen aan.
De verkoper, die niet al zijn tanden meer heeft, is geposteerd achter een wankel vouwtafeltje. Daarop staat een gaspitje met een enorme pan water. Hierin houdt hij tientallen kolven warm. Nadat ik heb besteld, duikelt de Bulgaar zo’n kolf op uit de pan. Daar steekt hij aan weerszijden prikkertjes in. Hij doet wat zout over de kolf, rolt hem heel even door wat boter en kluiven maar.
Ik ben de dertig al ruim gepasseerd als ik proef dat het goed is. Een zoete beet, zout gekruid en een romig mondgevoel, wat kan een mens zich beter wensen?
Oeroude snack
Maïs behoort tot de oudste warme snacks. De oorspronkelijke inwoners van het Amerikaanse continent poffen duizenden jaren geleden al maïs boven open vuur. Als je dat maar lang genoeg doet, krijg je popcorn. Wikipedia schrijft: “Popcorn werd reeds duizenden jaren geleden ontdekt door Indianen. In een grot in New Mexico zijn gepofte maïskorrels gevonden van 5000 jaar geleden. In Peru zijn 6700 jaar oude pofmaïsresten aangetroffen.”
Ja, het staat eigenlijk wel vast dat Indianen al gepofte maïs ofwel popped corn eten als ons landje aan de Noordzee overwegend nog een drassige delta is met her en der plukjes ronddolende zielen. De teelt van maïs gaat in de Amerika’s al zo’n beetje tienduizend jaar terug.
Honderdduizenden voetbalvelden
In ons land is de eerste maïs halverwege de negentiende eeuw verbouwd op het Zeeuwse eiland Tholen. Vanaf 1937 wordt de teelt serieuzer ter hand genomen. Op het hoogtepunt in 1952 groeit er maïs op ruim 14.000 hectare landbouwgrond in ons land. Na 1958 sterft het gewas weer langzaam uit.
Maar in de zeventiger jaren maakt maïs in ons land een glorieuze comeback. De maïs zal bloeien als nooit te voren. In 1970 meet ons land 6400 hectare aan maïsvelden. Dat is meer dan 12.000 voetbalvelden vol. In 1980 is het areaal al gegroeid naar 140.000 hectare ofwel 280.000 voetbalvelden.
Recordjaar is 1994 met 245.000 hectare. Dat is meer dan tien procent van alle landbouwgrond in ons land. De laatste jaren ligt het maïsareaal onder de 200.000 hectare. Maar al die vaderlandse veldmaïs is minder goed eetbaar voor de mens. Nederlandse maïs, daar voederen we vooral ons vee mee.
Elvis en de jukebox
Toch associëren ook wij maïs met popcorn. In het bijzonder met de Noord-Amerikaanse popcultuur uit de jaren vijftig van de vorige eeuw. Het is de periode van drive-in bioscopen. Maar ook het tijdperk van Elvis Presley en de jukebox in Memphis-stijl diner-cafetaria’s.
Popcorn, geplofte maïskorrels, is dan al een tijd in opkomst in de Verenigde Staten. In de laatste helft van de negentiende eeuw krijgt het woord popcorn zijn bestemming. In een Amerikaans woordenboek uit 1848 valt de term popped corn voor het eerst.
De technologie helpt een handje om popcorn verder te verspreiden. Er komen compacte machines, eerst nog mechanisch aangedreven, die in een oogwenk popcorn maken.
Zodoende rukt gepofte maïs aan het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw op. Het wordt aan de mens gebracht via karretjes en kleine kraampjes. Ja, popcorn wordt populair streetfood in Amerikaanse steden. De maïsventers zijn daar waar de actie is, dus ook in de buurt van bioscopen, een opkomend fenomeen in de VS.
Spotgoedkope volkssnack
In de roaring twenties openen in Amerika zo’n 20.000 bioscopen hun deuren. Het is de tijd dat de popcorn zich definitief settelt. Filmbezoek en popcorn halen bij een straatventer: het wordt een twee-eenheid.
Na de ineenstorting van de aandelenbeurzen in 1929, breekt een enorme economische crisis uit. Omdat popcorn spotgoedkoop volksvoedsel is, blijft het mateloos populair. Net als de film trouwens. In 1930 bezoeken liefst 90 miljoen Amerikanen wekelijks een bioscoop. Ja, met dromen uit Hollywood én popcorn van de maïsvelden komt Amerika de zware crisis van de dertiger jaren door.
Popcorn verovert bioscoop
De verkoop blijft eerst helemaal beperkt tot de straat. Binnen in bioscopen wordt popcorn aanvankelijk geweerd. Niet alleen zou het gekraak afleiden van de film op het doek, ook vinden veel bazen hun filmtheaters te chique voor deze armeluissnack. Ze willen geen vlekken op hun wollige tapijten en fluweel beklede stoelen. Maar deze houding verandert als blijkt dat bioscopen zonder popcornkarretjes in de buurt minder bezoekers trekken dan filmtheaters mèt gepofte maïskorrels.
Vanaf het einde van de dertiger jaren dringt popcorn de bioscooplobby’s binnen. Glen Wood Dickinson (1889-1963) is een belangrijke gangmaker. Hij exploiteert 27 bioscopen in de staten Kansas, Missouri, Iowa en Illinois. In 1938 installeert hij popcornmachines in de foyers van zijn theaters.
Als andere biosbazen horen dat Dickinson meer verdient op zijn popcorn dan met zijn filmtickets, is er geen houden meer aan. Popcorn dringt de bioscoop binnen. Het succes is zo groot, dat Dickinson zelfs gaat investeren in de teelt van maïs. Om extra popcornpubliek te trekken verlaagt hij bovendien de entreeprijzen van zijn bioscopen.
Markt zwelt verder aan
Net als de hamburger en hotdogs, zal popcorn nooit meer uit de hearts en minds van Amerikanen verdwijnen. De opkomst van de televisie bezorgt veel bioscopen een nekslag. De verkoop van popcorn, voor thuis op de bank, neemt juist een enorme vlucht. In supermarkten en andere winkels groeit de afzet van kant en klare pofkorrels met honderden procenten.
Trouwens, in filmtheaters veert de korrelliefde na een korte dip weer gewoon op. Zo wordt in 1968 voor een bedrag van 316 miljoen dollar aan geplofte maïs verkocht in de duizenden bioscopen van Amerika.
Het is bovendien de tijd dat een nieuw type maïskorrel van zich doet spreken. Het is er eentje met extra zwelkracht. De korrel ontpopt zich bij verhitting tot enorme proporties. Hij kan wel veertig keer groter worden dan zijn oorspronkelijke afmetingen. Dat is ruim twee keer zoveel als de gele maïskorrels die tot dan toe voor popcorn zijn gebruikt. De superzweller staat vanwege zijn hagelwitte verschijning en luchtigheid in vakjargon bekend als de sneeuwvlok. Na 1970 wordt deze sneeuwvlok de norm in popcornland.
17 miljard porties
De hardnekkige mythe wil dat de luchtige popcorn ondanks zijn proporties een caloriearme snack is. Daar valt wel één en ander op af te dingen. Per 100 gram hebben de zoete gepofte maïskorrels 420 kilocalorieën. Maar 100 gram popcorn, dat is eigenlijk slechts een mini-portie. Schrans je dus lekker door tijdens een spannende film, dan zit je op de voedingswaarden van een flinke maaltijd voordat je er erg in hebt.
Het lijkt de Amerikanen allemaal koud te laten. Volgens recente cijfers eten ze samen elk jaar liefst 17 miljard literkartonnen met popcorn leeg. Dat zijn er omgerekend meer dan vijftig per persoon, ongeveer één popcornbak in de week dus. Andere onderzoekers spreken van 43 quarts per persoon per jaar.
Popcorn uit Amsterdam
Bij zulke aantallen steken wij Nederlanders schril af. Precieze cijfers ontbreken, maar meer dan een handvol popcornmomenten kent de gemiddelde Nederlander zeker niet. Wij hebben onze eigen snacks. Zo werden in steden onze filmuitjes rond het midden van de vorige eeuw veelal afgesloten met een kroketje of nierbroodje uit de automatiek. Nee, popcorn burgert nooit echt in in onze snackcultuur.
In jaren 1923 en 1924 maakt ons landje kennis met de wondermaïs uit Amerika. Het Amsterdamse bedrijf The Popcorn and Peanut Machine CV verkondigt begin 1923 de popcornrevolutie. Maandenlang adverteert de firma op het Damrak met pakkende slogans in de kranten. “De machine produceert electrisch en automatisch popcorn, een voedzaam, door doktoren aanbevolen consumptie artikel, zonder dat dit met de handen wordt aangeraakt. The Great Moneymaker…”
Een Amsterdamse journalist schrijft een kort bericht over de introductie. “Electrisch verhit men een zeker soort koren-korrel tot die uiteenspringt tot een veel grooteren omvang. De Amerikanen zijn minstens even dol op popcorn als op kauw-gummi….”
Een Haagse krant trekt een andere vergelijking: “Ik wou dat u eens gehoord had hoe geestdriftig over popcorn wordt gesproken, een nieuwe Amerikaansche lekkernij, die hoogstwaarschijnlijk de lolly zal overtroeven…” Maar nee, in ons land heeft popcorn lolly noch kauwgum noch kroket het loef af kunnen steken. Hoewel enkele lunchrooms, dierenparken en zelfs een fruithandel maïskorrels gaan poffen, slaat de popcorntrend in ons land niet aan.
Opzwellende schappen
Ons land lijkt pas recentelijk wat meer aan popcorn verslingerd te raken. Hoe de markt zich precies ontwikkelt, is onbekend. Producent Jimmy’s in Oud-Beijerland kan of wil desgevraagd geen cijfers geven over de omvang van de consumptie in ons land.
In elk geval valt het op dat in de supermarkt het schap met popcorn de laatste jaren flink is opgezwollen. Profiteert de geplofte maïskorrel van Netflix-binging in de thuisbioscoop? Immers, popcorn lijkt een goedkoop alternatief voor duurder geworden aardappelchips. Bovendien is de variatie groter dan voorheen. Popcorn is bij de grootgrutters niet meer alleen gezoet of gezout verkrijgbaar, maar ook met smaakjes als chocolade en karamel. En natuurlijk ontbreken de maïskorrels voor bereiding in de magnetron niet. De eerste microwave-popcorn komt in 1981 op de markt en wordt een hype op zich.
Enfin, maïs krijgen wij Nederlanders sowieso in ruim voldoende mate binnen. Is het niet via de zoetstof maïsstroop die in een brede waaier aan producten zit, dan is het wel indirect via het vlees dat wij eten.
Meer opgeklopte lucht: Zacht ijs
Foto: Shutterstock, ViDi Studio